Συγκρίσεις ηλικιών

12.3.2012

Ένας κρυφός ανταγωνισμός φαίνεται πως υπάρχει μεταξύ "παλιών" και "νέων". Αυτό μου ήλθε στον νου έντονα το βράδυ του Σαββάτου όπου βρέθηκα σε γνωστό ξενοδοχείο της λεωφ. Συγγρού, σε μια από κείνες που αποκαλούνται "μεγάλες βραδιές'' (ας είναι καλά ο κουμπάρος), όταν βέβαια στέφονται από μακρόσυρτες αλυσίδες φωτός πολυελαίων σχήματος λέμβου (ολόφωτα καράβια που κρέμονται από την οροφή).
Οι παλιοί αναφέρονται εύκολα στο παρελθόν, ειδικά όταν εμείς οι νεότεροι κινούμε τα ξύλα πάνω από τη φλόγα.
Λένε αυτοί και μεις κάνουμε μέσα μας τις συγκρίσεις, του τότε και του τώρα. Μυστικά, ξεχωρίζουμε όσους καλογερνούν από εκείνους που μοιάζουν διαλυμένοι.
Στο τραπέζι μας ωστόσο ένας κύριος 87 Μαϊων (κατά προσωπική ψιθυριστή του εκμυστήρευση) έδωσε παράσταση χορευτικής σπιρτάδας και τόλμης. Σχεδόν αχόρταγος, μόλις το καμπανάκι της νέας μελωδίας ηχούσε εγειρόταν σαν με μηχανισμό και ταυτόχρονα και η σύζυγός του και με ένα αλματάκι εξετίθεντο πρώτοι στην πίστα. Τι λέγανε λοιπόν οι υπόλοιποι;
Με μιαν έκφραση ζήλειας και ειρωνείας, χιούμορ και προσεκτικού -ευγενικού αλλά όλο πάθος- σχολιασμού, ένας έμοιαζε να λέει πως το θέαμα καταντά μονότονο, άλλος φοβόταν μήπως συμβεί κανένα αναπάντεχο, τρίτος την ώρα που θαύμαζε και εκτιμούσε ίσως μέσα του σύγκρινε με τον εαυτό του, που μένει άπραγος, άτολμος, παθητικός. Αυτός που μπορεί είναι καρφί στα μάτια των άλλων. Το κακό το μάτι και τα πικρά τα χείλη.
Αχ, να'ταν τα νιάτα δυο φορές..., είπε ένας.
Ναι, ναι, τα νιάτα..., αλλά, τέλος πάντων, εμείς δεν περάσαμε και άσχημα, να δούμε οι νέοι μας τι θα πράξουν.
Αυτοί οι νέοι που από όλους ελεεινολογούνται σε ένα κοινωνικό θέατρο άνευ προηγουμένου - όλοι τους νέους σκεπτόμαστε κι όλο αυτοί χαντακώνονται από τις δικές μας στάσεις.
Αλλά για να γυρίσουμε στο θέμα μας, να πούμε ότι οι νέοι του τραπεζιού χόρεψαν και αυτοί, αλλά απείχαν σαφώς από τις επιδόσεις του ζεύγους, που έσπασε όλα τα κοντέρ. Αυτός ο 87άρης, εάν ήταν τόσο, μηχανικός αυτοκινήτων όπως μου δήλωσε, πρέπει να είναι από κείνους τους ανθρώπους που δεν χάνουν ευκαιρία. Σωστό μηχανάκι. Πατάς ένα πλήκτρο κι αυτό παίρνει αμέσως μπρος.
Και τα σχόλια των νέων μπορεί να μην ήταν τέτοιας έκτασης με των παλιών, αλλά πάνω κάτω στο ίδιο ύφος εκφέρονταν.
Αλλά ποιος θα αποφύγει το γήρας; Ποιος δεν θα επιδιώξει τότε να δείξει στους άλλους γύρω του ότι μπορεί και αυτός, για να καρπωθεί τον ανάλογο εγκωμιαστικό χαρακτηρισμό; Ξαφνικά η ζωή υψώνεται μέσα μας ως ένας στίβος δεξιοτήτων, κατά ηλικία και περιστάσεις.

Επαναλαμβάνω, αυτός που δεν μπορεί κάπως ζηλεύει αυτόν που μπορεί, κάποια σύγκριση πάντοτε γίνεται έστω κι αν δεν λέγεται ρητά, αλλά σχηματίζεται στην οθόνη του μυαλού.
Άκουσα μου φαίνεται προχθές μια παροιμία: η κολοβή η αλεπού θέλει όλες τις αλεπούδες κολοβές. Το ίδιο φαντάζομαι ισχύει και για τα ζώα εκείνα που έχουν την ουρά τους ακέραιη, εκτός κι αν έχοντάς την ακέραιη, έχουν συγκριτικό πλεονέκτημα σε σχέση με τα κολοβά.
Δικαίωμα στη ζωή έχεις ως το τελευταίο δευτερόλεπτο, αλλά οι νέοι μοιάζουν σαν να σου το αρνούνται, με μιαν υποτιμητική ματιά που σαν να λέγει ''άντε παππούλη στο κρεβάτι σου (κι όχι στο χωράφι σου)".

Όμως είναι γνωστό ότι η ζωή είναι προπάντων μια ψυχική επένδυση. Και όσο κι αν η κλεψύδρα τείνει να αδειάσει, ο Χρόνος πάντοτε κρατεί μυστική την πιο μεγάλη έκπληξη, ακόμη και στο τελευταίο λεπτό.
Στα πέναλτι, κουμπάρε, στα πέναλτι θα έλθει η πρόκριση - και η στιγμή που μπλοκάρεις (σαν τον Χιώτη) το τόπι εν αγνοία της επόμενης αναμέτρησης, η ζωή νικάει το φόβο του θανάτου.

Φοίβος Σταυρίδης

Στα πολλά θλιβερά μαντάτα που ακούμε τον τελευταίο καιρό, στους πολλούς αποχαιρετισμούς σε πρόσωπα αγαπητά της δημόσιας ή της ιδιωτικής μας σφαίρας (σα να μην έφτανε το τέλος που τίθεται σε μια σειρά υλικές και άυλες παραδοχές της ζωής μας), ένα ακόμα φευγιό ήρθε να πάρει τη δική του θέση «στο μεγάλο βιβλίο του κόσμου», όπως θα έλεγε κι ο αφηγητής στην «Αγέλαστο Πέτρα». Έφυγε από τη ζωή πριν από μόλις τρεις ημέρες, αδόκητα για όσους δεν είχαν νέα του τελευταία, ο Φοίβος Σταυρίδης, εξέχουσα φυσιογνωμία των κυπριακών γραμμάτων και πατέρας του εκλεκτού φίλου Χάρη Σταυρίδη. Μια καλπάζουσα ασθένεια, λένε τα νέα, του έκοψε με βιάση το νήμα της ζωής σε μια ηλικία που είχε ακόμα πολλά να προσφέρει σε όλα όσα αγαπούσε αυτός ο άνθρωπος μιας άλλης εποχής, ο απλός, ευγενής και βαθύτατα πολιτισμένος, με όλη τη σημασία της λέξης. Αν όλη η Κύπρος, όπως και αν τη δει κανείς, είναι μια ατέλειωτη σμίξη αντιθέσεων (ενίοτε, ίσως, και αντιφάσεων), ο κύριος Φοίβος, όπως ακόμα και τώρα θέλω να τον σκέφτομαι και να τον φέρνω στο μυαλό μου, ήταν η εφαρμογή αυτού του κανόνα στην πιο γόνιμη, στην πιο γοητευτική του εκδοχή. Βαθύτατα Έλληνας στη συνείδησή του, αλλά ταυτόχρονα αφοσιωμένος λάτρης και μελετητής του γενεθλίου τόπου του, άνθρωπος που είχε προσωπική εμπειρία από την Εγγύς Ανατολή και την έφερνε πάντα με τρόπο όμορφο στην ψυχή του, συνδυάζοντάς την γόνιμα με τον ευρωπαϊκό ορθολογισμό, θεράπων των θετικών επιστημών (φαρμακοποιός στις σπουδές και στο επάγγελμα) αλλά παντοτινός και ακαταπόνητος εραστής των γραμμάτων και των τεχνών, με αποτελεσματικότητα που θα ζήλευαν και οι πιο συστηματικοί φιλόλογοι, με μεράκι που θύμιζε ιστοριοδίφη του 19^ου αιώνα, ο Φοίβος Σταυρίδης, τον οποίο πρωτοσυνάντησα μερικά χρόνια αφότου είχα γνωρίσει τον Χάρη, συνδέθηκε με μερικές ανεξίτηλες αναμνήσεις από τα ταξίδια μου στην Κύπρο. Δεν ξεχνώ το τραπέζι της Καθαράς Δευτέρας, δυο απανωτές χρονιές, στο απέριττο σπίτι του στη Λάρνακα, που περιλάμβανε εκλεκτές λιχουδιές της γης και της θάλασσας και τελείωνε πάντα υποχρεωτικά με χαλβά ανατολής, δυσεύρετο στα ελλαδίτικα μέρη μας, μοναδικό στην υφή και τη γεύση. Με πόση συγκίνηση, ένα από εκείνα τα Καθαροδεύτερα, μας είχε πάρει μετά το φαγητό και μας είχε πάει στη βιβλιοθήκη του και μας έβαλε να ακούσουμε τον «Ύμνο στην Ελευθερία» στην πλήρη εκτέλεσή του (με όλες τις στροφές τραγουδισμένες από χορωδία), από δίσκο που είχε εξασφαλίσει μετά από μακρά έρευνα στην Αθήνα (πόσοι ξέρουμε άραγε την ύπαρξη αυτής ή κάποιας παρεμφερούς ηχογράφησης; και πόσοι την έχουμε στα σπίτια μας;). Βιώνοντας και ο ίδιος τον βαθύ δεσμό που υπόγεια ενώνει κάθε Κύπριο με το αθηναϊκό κέντρο του ελληνισμού (δυστυχώς τείνουμε να αντικρίζουμε αυτόν τον δεσμό ή να τον ανακαλούμε μόνο στις πιο ευτελείς εκδοχές του), διατηρούσε σπίτι στην Αθήνα, σε ένα ήσυχο δρομάκι των Εξαρχείων, και επισκεπτόταν τακτικά την πρωτεύουσα σε αναζήτηση πνευματικής τροφής στα θέατρα και στα βιβλιοπωλεία. Μετά από ένα τέτοιο ταξίδι του θυμάμαι τον φίλο Χάρη να μου εξομολογείται ότι ο πατέρας του είχε δακρύσει βλέποντας στον κινηματογράφο την «Αγέλαστο Πέτρα», που και νωρίτερα ανέφερα. Ο πόνος του για τις ρωγμές στην ψυχή του ελληνισμού ήταν ίδιος, είτε αντίκριζε τις γιγάντιες ρεκλάμες του “real estate” σχεδόν σε κάθε σπιθαμή της γενέθλιας γης του, είτε έβλεπε στην οθόνη την ισοπέδωση της μνήμης στην ιστορική Ελευσίνα. Διέθετε μια τεράστια συλλογή βιβλίων και λοιπού υλικού που αφορούσε την Κύπρο και τη λογοτεχνία της κι ακόμα περισσότερο την πόλη του τη Λάρνακα. Πέρα από το πλούσιο συγγραφικό του έργο είχε μια αξιοπρόσεκτη δραστηριότητα ως εκδότης/επιμελητής περιοδικών εκδόσεων και, τα τελευταία χρόνια, ως διαχειριστής ιστοσελίδων για θέματα της Κύπρου και ειδικότερα της Λάρνακας – μια ματιά σε αυτές δείχνει ότι ήταν δραστήριος στην ενημέρωσή τους μέχρι και λίγες εβδομάδες πριν από το θάνατό του. Τελευταία φορά τον είχα δει στην Αθήνα – τέλη του 2010 πρέπει να ήταν, στα εγκαίνια μιας έκθεσης στηριγμένης στο δικό του αρχείο, στον φιλόξενο χώρο του Σπιτιού της Κύπρου στην οδό Ηρακλείτου – δεν ξέρω αν αισθανόταν ήδη κοντά τα σημάδια του τέλους, γεγονός είναι ότι στη σύντομη κουβέντα μας έδειχνε να τον απασχολεί πολύ η τύχη της βιβλιοθήκης και του αρχείου του μετά το θάνατό του, μου εκμυστηρεύτηκε την αγωνία να περιέλθει αυτός ο θησαυρός σε χέρια που θα τον εκτιμήσουν και θα τον αξιοποιήσουν προς όφελος των ερευνητών του μέλλοντος.

Τα αλλόκοτα παιχνίδια της μοίρας θέλησαν να πληροφορηθώ το θάνατό του προχθές το βράδυ, την ώρα που η τηλεόραση μετέδιδε τον ποδοσφαιρικό αγώνα του ΑΠΟΕΛ ενάντια στη Λιόν. Ήταν μια βραδιά που κι εγώ και πολλοί άλλοι Ελλαδίτες νιώσαμε πολύ κοντά στη Μεγαλόνησο, που καρδιοχτυπήσαμε για αυτό το απίθανο συνονθύλευμα από απόκληρους του ελληνικού πρωταθλήματος και τριτοκλασάτους λατινοαμερικάνους που στα χέρια ενός επίσης απόκληρου από την Ελλάδα προπονητή έχουν γίνει μια ΟΜΑΔΑ-σιδηρογροθιά, που δίνει κάθε φορά, με πίστη και λεβεντιά ελληνικότατη, και την τελευταία ικμάδα της ψυχής και των σωματικών της δυνάμεων απέναντι σε εμφανώς ανώτερους αντιπάλους κι έχει καταφέρει να φτάσει εκεί από όπου ήδη έχουν αποκλειστεί ζάπλουτες ομάδες με πολλά τρόπαια στο ενεργητικό τους, κάνοντας πράξη το κυνήγι του (φαινομενικά) ανέφικτου και δίνοντας μια χαραμάδα ονείρου και πίστης στη χειμαζόμενη και γεμάτη έγνοιες πατρίδα. Η οδύνη για το χαμό ενός ανθρώπου όπως ο Φοίβος Σταυρίδης συνάντησε αναπάντεχα εκείνο το βράδυ ένα χαμόγελο πολύτιμο με ξεχωριστή συμβολική σημασία – ήταν ίσως ένας τρόπος κι αυτός να πουν η Κύπρος κι όλος ο ελληνισμός ένα τελευταίο ευχαριστήριο αντίο σε ένα αληθινά εκλεκτό τέκνο τους.

Χ.Α.

Λέσχη Ανάγνωσης Πλατείας Αμερικής

4-3-2012

Πηγαίνοντας κανείς σε μιαν άλλη Λέσχη, μπορεί μυστικά να κάνει συγκρίσεις και με τα ''δικά του''. Η επίσκεψή μου στη Λέσχη Ανάγνωσης Πλατείας Αμερικής σήμερα το απόγευμα μού έδωσε την ευκαιρία να γνωρίσω την ''ιδιοκτήτριά'' της-καθηγήτρια της γερμανικής γλώσσας, κυρία Δήμητρα Δάνια, μια γυναίκα που μου έδωσε την εντύπωση ενός δραστήριου και αισθαντικού προσώπου που ''εκρήγυται'' εύκολα, με την έννοια ότι δίχως αναστολές και με αυθορμησία εκφράζει σκέψεις και συναισθήματα, και ορισμένους νέους συγγραφείς, πλάι στην ''παλιά'' Ε. Χουρμουζιάδου. Πρόσωπο της βραδιάς ο Νίκος Αδάμ Βουδούρης, ένας Μεσσήνιος την καταγωγή αρχιτέκτων, που πλέον οικοδομεί μικρές ιστορίες-διηγήματα, που ως επί το πλείστον πατούν σε ένα βιωματικό υπόστρωμα και από κει και πέρα αφήνονται στον χειρισμό της φαντασίας του. Η γνώριμη περιέργεια του αναγνώστη αναδύθηκε και στο πλαίσιο αυτό: ''πώς σκεφθήκατε αυτή την ιστορία; αυτό το πρόσωπο υπάρχει πραγματικά; γιατί δώσατε αυτή τη λύση-έξοδο;" κ.λπ. Γύρω από ένα φροντιστηριακό τραπέζι καθήμενοι ο συγγραφέας, η κα Ριζιώτη, επίσης συγγραφέας, η κα Χουρμουζιάδου, επιμελήτρια και συγγραφέας, και η κα Δάνια, και επιπροσθέτως 3 άλλοι κύριοι: ο ένας που προτίμησε όλη την ώρα να ακούει, ο έτερος με κυπριακή προφορά και αργό ρυθμό και ένας τρίτος κύριος που θα ήθελε για την κάλυψη των ιδίων πνευματικών του αναζητήσεων ''τα βιβλία να συνοδεύονται από Σιντί" ώστε να δίδεται η δυνατότητα κανείς και να πράττει έτερα και να ακούει ιστορίες ταυτόχρονα.
Η όλη συζήτηση που ξεκίνησε με παρατηρήσεις της οικοδέσποινας ως επί το πλείστον περιεστράφη γύρω από ζητήματα δημιουργίας και αναγνωστικής πρόσληψης. Ο συγγραφέας που κλήθηκε για να μιλήσει για το βιβλίο του "Ο βυθός είναι δίπλα'' αποκάλυψε δίχως δεύτερη σκέψη όλα όσα συνδέονται με τον τρόπο με τον οποίον ετοιμάζει το ''μενού'' του. Αποκάλυψε και τις εμπειρίες που έθρεψαν την έμπνευσή του και σε μία περίπτωση τις πηγές και τα δάνειά του. Τον κατέταξα σε κείνη την κατηγορία των αναδυόμενων συγγραφέων που είχαν την ανάγκη να δείξουν τα κείμενά τους σε κάποιους ωριμότερους, δηλαδή που βάδισαν με την ανασφάλεια του πρωτοεμφανιζόμενου που βρίσκει μια μικρή βακτηρία την καθοδήγηση κάποιων εμπειρότερων. Αλήθεια, ποιος μπορεί να έχει την τυφλή πίστη της ποιότητας; όλοι όσοι τώρα δύουν δεν πέρασαν από αυτό το στάδιο της μύησης και της συμβουλευτικής στήριξης; Αρκεί βέβαια να μην προκληθεί η ιδέα ότι διά του τρόπου αυτού επιχειρεί κανείς να στηρίξει τη φωνή του, ότι πατάει στους άλλους όχι μόνο ως συμβουλάτορες αλλά και ως χορηγούς διαβατηρίων. Αυτό στην περίπτωση του Βουδούρη δεν πρέπει να συνέβη, καθ' ότι μόνος του έπεισε τον εκδότη του - ίσως σε κάποιον βαθμό να μέτρησε το γεγονός ότι είχε συμμετάσχει σε σεμινάριο του ΕΚΕΒΙ, αλλά μη γελιόμαστε, εάν δεν έχει κάτι να πει το κείμενό σου, μην περιμένεις οι άλλοι να στήσουν δίχτυ για την πτώση σου.
Βέβαια, ουδέν κείμενο λογοτεχνικό είναι τέλειο και εάν ήθελε κανείς με αυστηρότητα ή σχολαστικότητα να εμβαθύνει σε οιοδήποτε κείμενο, θα μπορούσε να ανακρίνει τον γράφοντα με πολλές ''δικαστικές'' ερωτήσεις και να του δείχνει τα κατά την δική του πάντοτε κρίση και αναγνωστική νοημοσύνη λάθη και παραλείψεις - σημ.: κάπου μέσα στον "Βυθό" υπάρχει η λέξη παραλείψεις γραμμένη με τον τύπο παραλήψεις. Εμείς οι Έλληνες εξάλλου είμαστε συνηθισμένοι σε κάτι τέτοια. Δεν λέμε τι συντελέστηκε, αλλά τι (καλύτερο) θα μπορούσε να συντελεστεί και κρίνουμε αυτό που συντελέστηκε κατά τη δική μας θεώρηση, βγάζοντάς του τα μάτια και την ψυχή του δημιουργού. Δεν συναιρούνται ωστόσο οι ματιές των αναγνωστών. Μπορεί εσένα να σου αρέσουν τα θέματα του περιθωρίου, σε εμένα όμως αρέσουν τα θέματα με ιδεολογική φόρτιση. Είναι παιχνίδι αυτό; και το αντέχει μια Λέσχη Ανάγνωσης; "Εμένα μου αρέσει ο Κάφκα... εμένα  ο Λάφκα... εμένα ο Ξινός... εμένα ο Παξινός...".
Νομίζω ότι ο συγγραφέας είναι αποφασισμένος να συνεχίσει - γυαλίζει το μάτι του για νέες κατακτήσεις, ίσως για μια διείσδυση στη χώρα του μυθιστορήματος. Είναι φιλόδοξος με την καλή έννοια αλλά αυτό τον ΄΄αέρα΄΄ του τον δίνει ότι είναι μορφωμένος και διαβάζει ήδη από τα 12. Κάποιος αγαθός παππούς τού έκανε το πρώτο βάφτισμα, όπως κατάλαβα (οι οφειλές μας, όπως είπαμε, σε διαφόρους είναι κοινός τόπος: ο Κουμανταρέας ''ψήστηκε'' να εκδώσει από τον Βασιλικό κι ο Χατζιδάκις πήγε το κείμενό του στον Φέξη, η Μάρω Δούκα χρωστάει στον Ρίτσο, τόσοι και τόσοι νεότεροι σε αυτούς που θαυμάζουν και ευχαριστούν και σε πολλούς ακόμη που δεν κατονομάζουν, φευ...).

Έτερος εξ ετέρου σοφός. Η λογοτεχνία είναι πελώρια ήπειρος. Εάν εσύ είσαι Βερολίνο, εγώ είμαι στην Πολυνησία. Εάν εγώ ήμουν στην Αμερική, ιδού πώς περπατώ τώρα στην πλατεία της, αφήνοντας πίσω μου την οδό Σπάρτης (χαίρε Λογοτεχνικέ Ταΰγετε!...). Ο καθένας ας επιλέγει αυτό που του ταιριάζει - γιατί όπως και στη μπίρα το ίδιο κατ' αναλογία συμβαίνει και στη λογοτεχνία: έτσι μας αρέσει... Αλλά συχνά και δυστυχώς δεν είμαστε στην ίδια τη συχνότητα... Εξ ου και η ευκαιρία που δίδει η κα Δάνια, να εκφραστείς γύρω από ένα και συγκεκριμένο, έστω κι αν το ένα σε μεταφέρει αναγκαστικά σε χίλια.

Εύχομαι στον συγγραφέα αλλά και σε όλους τους παρευρεθέντες ''καλό λογοτεχνικό ταξίδι''. Κι όσο αντέχουν τα πανιά και τα πλεμόνια... Μπορεί τα μικρά τιμαλφή να ταιριάζουν σε λεπτά δάχτυλα ή λαιμούς των κύκνων, αλλά και τα μεγάλα ταξίδια, τα έργα-ποταμοί ζητούν βλέμμα οριζόντων, δούλεμα των χαρακτήρων ώστε να φαίνεται η εξέλιξή τους μέσα στον χρόνο, ιστορική γνώση, πραγματολογικά δεδομένα, αφοσίωση και πολλή υπομονή, δουλειά, δουλειά, κι άλλη δουλειά, για να θυμηθούμε και τον Ρίτσο, που είχε γράψει ακόμη και 10 ποιήματα σε μια μέρα.
Σε μιαν εποχή βέβαια πολλών και γρήγορων ερεθισμάτων που πολύ εύκολα σε αποσυγκεντρώνουν, πόσο εύκολο είναι να πραγματωθούν όλα αυτά;
Αλλά ζούμε βέβαια και σε μιαν εποχή ''πλουμιστών ναυαγίων'' και αναπάντεχων μεταστροφών της τύχης, που δικαιώνουν εν τέλει και τον τίτλο: ότι ο βυθός είναι όντως δίπλα μας... ή μάλλον κάτω μας, εάν εμείς κολυμπώντας αμέριμνοι (ο Βουδούρης θα έλεγε χωρίς έννοια, εν πλήρη ακηδία - εδώ δεν θα ταίριαζε το ΄΄αφροντισιά΄΄) και ευτυχείς νομίζουμε ότι δεν θα βουλιάξουμε ποτέ.

(Η Μεσσηνία έχει και Ναυαρίνο, ή η ζωή έχει και τους μικρούς καθημερινούς θανάτους της.)

Π.Χ.

Μεσοπόλεμος από τον θίασο Κανιγκούντα

3-3-2012

Ο θίασος Κανιγκούντα παρουσίασε χθες το βράδυ στην Οικία Κατακουζηνών τον "Μεσοπόλεμο'', που αποτελεί συλλογή-κολάζ κειμένων, πεζών και ποιητικών, από την περίοδο του Μεσοπολέμου, τα οποία παρουσιάζουν οι 6 ηθοποιοί του θιάσου, 4 κοπέλες και 2 αγόρια. Ορισμένα από αυτά είναι γνωστά στους πολλούς και άλλα άγνωστα. Εάν κανείς έχει διαβάσει τα κείμενα πριν από την παράσταση, θα επιχειρήσει να διαπιστώσει πώς κολλάνε μεταξύ τους και πώς συνδέονται τα μηνύματά τους. Μεγάλο μέρος των κειμένων καταλαμβάνει ο Εμπειρίκος, ενώ υπάρχει με μία συμβολή του και ο Βύρων Λεοντάρης. Οι θεατές ακούνε Βάρναλη και Λεοντάρη να απαγγέλλουν και βλέπουν και ορισμένα βίντεο με θέματα μεσοπολεμικά.
Θέματα της παράστασης όπως:

Η μικρασιατική τραγωδία
Οι Δελφικές εορτές
Το προσφυγικό πρόβλημα
Το κραχ του 1929
Η μεταξική δικτατορία
Ελλάδα και Ευρώπη εν μέσω Μεσοπολέμου
Το πρόβλημα της ελληνικότητας
Ο καρυωτακισμός
Τα ήθη και οι τρόποι της εποχής, οι έρωτες και τα αδιέξοδά τους, η μουσική (π.χ. τζαζ) κ.λπ.

Οι ηθοποιοί σε μια τέτοια παράσταση που αφήνεται στην κρίση και στο παραδοσιακό ή μοντέρνο αισθητήριο του κοινού, έπαιξαν αξιοπρεπώς. Οι 4 κοπέλες με λεπτά σώματα σαν στέκες και κόμη επιμελημένη και ντύσιμο που να θυμίζει εκείνη την εποχή (βλ. τις εντυπωσιακές τουαλέτες των αστών της εποχής κ.λπ.) και τα 2 αγόρια, με καλό παράστημα και καλή κίνηση, άφησαν εντυπώσεις υποσχετικές για άλλες, ορθόδοξες παραστάσεις, ενιαίες, με σώμα άρτιο, αρχή, μέση και τέλος - καθώς όπως προείπαμε, αυτή η παράσταση ήταν μείξη διαφόρων κειμένων, οπότε η αντίληψη του θεατή δοκιμαζόταν στο πέταγμα από το ένα κειμενικό ύφος στο άλλο, καθώς και στο πέταγμα από το ένα σημείο του χώρου στο άλλο, καθώς η σκηνοθέτις είχε τοποθετήσει στον χώρο, σε διαφορετικά σημεία, τα 6 πρόσωπα - 2 κοπέλες στέκονταν επί ώρα στους καναπέδες δεξιά μας, π.χ., ένα ζευγάρι στεκόταν σε μία σκηνή-απόπειρα αυτοκτονίας στο μπαλκόνι του διαμερίσματος, μία κοπέλα μιλούσε σε άλλη σκηνή από ένα μικρόφωνο και της απαντούσαν οι 5 υπόλοιποι κ.λπ.
Το κόστος χαμηλό για την όλη προσπάθεια, 10 ευρώ, όπου περιέχεται και το πρόγραμμα σε μορφή ντιβιντί, όπου καταγράφονται όλα τα κείμενα που συνθέτουν το έργο.

Δεν μιλάμε επομένως, τουλάχιστον κατά την άποψή μου για κάτι ενθουσιαστικό, αλλά για κάτι πρωτότυπο, όχι για κάτι που σε ξεσηκώνει ώστε να μιλάς για αυτό ξαναμμένος ύστερα από την παράσταση, αλλά για κάτι που το σέβεσαι ως προϊόν συλλογικής εργασίας και κόπου.
Περίπου συναισθήματα που ένιωσα και πέρυσι όταν το Οικείο Θέατρο έπαιξε στο σπίτι. Δεν τρελάθηκα από την παράσταση, γιατί και αυτή ήταν τριχοτομημένη και διαμελισμένη με την πολυφωνία. Έτσι όμως διασπάται η ενότητα και δεν μπορείς να παρακολουθήσεις με εστιακή συγκέντρωση τον βασικό ήρωα, τον χαρακτήρα κ.λπ. Είναι το τίμημα της ποικιλίας. Ιστορία, κοινωνία και θέατρο εδώ παντρεύονται και ιδού η πρωτοτυπία της μείξης.

Οπότε το μεγάλο μυστικό είναι διά ποίων τρόπων και κριτηρίων επέλεξαν αυτά τα κείμενα οι συντελεστές: ιδεολογία, γνώση, θεματική αλληλοσυσχέτιση, προσωπικές λατρείες, μια καθοδήγηση ή δείξη ή και τι άλλο ήταν οι παράγοντες αυτής της επιλογής; Είναι γεγονός πως για τον Μεσοπόλεμο πλέον δεν ομιλούμε συχνά, και έτσι ο θίασος μάς δίδει ερέθισμα να διαβάσουμε τους συγγραφείς εκείνης της εποχής.

Εάν κανείς ενδιαφέρεται να μάθει ποια ήταν τα κείμενα-κορμός του έργου, ας στείλει ένα γράμμα και παρακαλώ εν καθαρευούση (φίλτατε, επεθύμουν να ιδώ την αξιέραστην θυγατέραν σας όπως δοκιμάσω την ροπήν των παθών μου...), έτσι για να γυρίσουμε στα παλιά του Μεσοπολέμου.

Υ.Γ.: Με συντρόφευσε η φίλτατη Ιωάννα και την ευχαριστώ από τη θέση αυτή για τη συντροφιά της. Οι κρίσεις που προηγούνται θα ήταν πιο δίκαιες και πιο εύστοχες εάν δεν με κατέβαλε κατά τη διάρκεια του έργου κατά λεπτά μια κόπωση που με κουκούλωνε σαν πέπλος και με βοηθούσε να βλέπω την παράσταση και να ονειρεύομαι... με τη βοήθεια των εξομολογήσεων και των λυρικών ή στοχαστικών φωνών. Ο Καρυωτάκης προσπαθεί να αυτοκτονήσει βυθιζόμενος στα νερά και οι βάρκες παίρνουν μακριά από τη φλεγόμενη Σμύρνη τους Μικρασιάτες αποδιωγμένους από τη φονική μάχαιρα. Ο δε Βενιζέλος πραξικοπηματίας και εθνικός αναγεννητής κηδεύεται μετά τιμών. Κάπου εκεί γεννιέται και η μητέρα μου που αποκλείεται να είχε προφητεύσει ότι λίγα χρόνια αργότερα θα γυρνούσε στους δρόμους της Αθήνας ως παιδί υπό Κατοχήν. Είδε και ορισμένους συγγενείς μας επιστρέφοντας από το Αλβανικό μέτωπο να ξεψειριάζονται.

Κάντε την προφητεία σας κι εσείς για το τι θα χωρέσει στο άβατον του μέλλοντος. Πότε επιστρέφει ο ξανθός μας βασιλεύς;
Π.Χ.

H ζωή στα παλαιοβιβλιοπωλεία

Η ζωή στα παλαιοβιβλιοπωλεία δεν ερείδεται σε κανένα επίπεδο χρόνου - ο χρόνος, εάν το βλέμμα παγιδευτεί στα ποικίλα τεκμήρια εποχών, δεν υπάρχει, ανήκεις στο τώρα και στο χθες και στο παντού.
Παραισθητικά όλοι όσοι πλέον δεν ζουν, ανασταίνονται μέσα σου και διαμαρτύρεσαι όταν σου λένε ότι πέθαναν. Είσαι σίγουρος ότι ένα κακόγουστο αστείο είναι, τύπου Χωμενίδη. Βλέποντας και ξαναβλέποντας τις μορφές τους πάνω σε κιτρινισμένα έντυπα δεν μένει καμία απόσταση από το σήμερα ως το τότε. Οι μορφές είναι μια πλάκα που απλώνεται στη συνείδηση σαν τον δίσκο 78 στροφών πάνω στο γραμμόφωνο και δεν αφήνει υπαρξιακές αμφιβολίες. Κάπου ο Βέγγος χθες δήλωνε ότι θέλει να παίξει τον Καραγκιόζη, ο Καραμανλής γέμιζε με τα φρύδια του την πρόσοψη σε κάποια Επίκαιρα, ενώ περιοδικά όμοια δεκάδες του 1960 επανελάμβαναν τους συμμετέχοντες με τις συμβολές τους, βρε εδώ κι ο Τσάτσος. Για ορισμένους όλα αυτά δεν κάνουν αίσθηση, για άλλους γεννάται μια αρρωστημένη νοσταλγία - οι μουσικοί δίσκοι οι χρησιμοποιημένοι σε πείθουν ήδη από την εξωτερική τους θωριά για τη σβησμένη ομορφιά άλλων στιγμών και ξεχασμένων παραστάσεων. Κάπου βρίσκεις και κανένα καλοοργανωμένο τετράδιο μιας μαθητριούλας από διδασκαλία ξενόγλωσσου μαθήματος. Οι ρυτίδες φέρνουν σε αμηχανία την αφή και αγγίζοντας ένα βιβλίο σαν να το νεκροφιλάς στο κασελάκι του.
Ο βιβλιοπώλης ωστόσο άνοιξε το παλιό ράδιο και βγήκε η φωνή ενός ρεμπέτη που σκόρπαγε χασίσια με τη βραχνάδα της φωνής του.
Η έκπληξη της βραδιάς με περίμενε σε ένα βιβλίο πατικωμένο της Ζ. Σαρή: Πρέπει να το είχε δωρίσει σε κάποιον άγνωστο ή άγνωστη ο ποιητής... Οδυσσέας Ελύτης με δική του αφιέρωση, με μαύρο πενάκι. Πόσο κάνει, ρώτησα. 3 ευρώ, απάντησε. Εάν ήξερε για την αφιέρωση, θα έλεγε 13.
Πήρα τον θάνατο στα χέρια μου, και πάνω στο μέτωπό του βρήκα μια επιγραφή άλλου θανάτου. Συγκρίνοντας, ένιωσα κι εγώ να ακολουθώ αυτό το ρεύμα της φυγής. Βγαίνοντας στον κόσμο, δεν θυμόμουν πού θα πήγαινα, ποιος είναι ο σκοπός μου. Με είχε καθηλώσει η αφιέρωση, είχε ανοίξει κανάλι μαγνητισμού προς το μακρινό παρελθόν.
Φαίνεται, κοιτούσα τόσο έντονα το πηγάδι που με ξένισε το γρασίδι.
Στο περιοδικό του Γιώργου Ιωάννου ξετυλίγεται ένας κισσός, που κοστίζει σαν ξεπεσμένο αμάρτημα γραφής μόλις 1 ευρώ.
Ενώ το ξεκίνημα του καραγατσικού ΄΄10΄΄ σε τεύχος του ''Ηνιόχου'' τον Ιούνιο του 1960 ήταν σαν κομμένη λαλιά από το αδυσώπητο μαχαίρι της μοίρας.

Εντέλει, τα παλαιοβιβλιοπωλεία είναι σαν βιβλιοφιλικά χειρουργεία όπου χαίνουν πληγές και αμαρτίες αφημένες από τα χρόνια.

Π.Χ.

Ένας ποιητής από τη Μπολώνια

Εντελώς απροσδόκητα έφυγε σήμερα από τη ζωή ο Lucio Dalla, κορυφαίος εκπρόσωπος της μεγάλης σχολής των ιταλών τραγουδοποιών. Είναι, δυστυχώς, ελάχιστα γνωστή στην Ελλάδα αυτή η πλούσια παράδοση, που, είναι η αλήθεια, εκτός από την αναγνώριση της μελωδικής γραμμής απαιτεί και ένα βαθμό εξοικείωσης με την ιταλική γλώσσα, ενίοτε και με την
πραγματικότητα της γειτονικής χώρας। Ευτυχώς στην περίπτωση του Dalla το ελληνικό κοινό στάθηκε κάπως πιο τυχερό, καθώς το απόλυτο αριστούργημά του (“Caruso”) έγινε διεθνώς γνωστό και αγαπήθηκε πάρα πολύ (μέχρι βαθμού υπερεκμεταλλεύσεως) και στη χώρα μας, ενώ άλλα δυο τραγούδια του (“L’anno che verrà” και “Anna e Marco”) ευτύχησαν να γίνουν γνωστά χάρη στις εξαιρετικές διασκευές του Διονύση Σαββόπουλου και των αδελφών Κατσιμίχα αντίστοιχα – ειδικά η δεύτερη διασκευή ξεπερνά σχεδόν το πρωτότυπο, μένοντας παράλληλα απόλυτα πιστή στο πνεύμα του και αφηγούμενη με ακρίβεια λέξεων και συναισθήματος την ίδια ιστορία. Ο Dalla υπήρξε λαμπρός εκπρόσωπος της σχολής της Μπολώνιας, που έχει γεννήσει ή
υιοθετήσει κορυφαίους εκπροσώπους του νεότερου ιταλικού τραγουδιού। Το έργο που αφήνει πίσω του είναι μεγάλο – και ίσως άνισο। Τα τελευταία χρόνια συνέθετε τραγούδια ενδιαφέροντα μεν, χωρίς όμως την έμπνευση των παλαιότερων δημιουργιών του। Ίσως είχε αλλάξει κι η εποχή – δεν είναι τυχαίο ότι κι ο ίδιος είχε επιλέξει εδώ και χρόνια νέες ενορχηστρώσεις και ερμηνευτικές προσεγγίσεις στα κλασικά του τραγούδια। Σε μια εντελώς προσωπική ανθολόγηση, εκ των πραγμάτων λειψή (ομολογώ ότι δε γνωρίζω παρά ένα μικρό μόνο μέρος του έργου του), θα ξεκινούσα από το παλαιό “4-3-1943” (η ημερομηνία γέννησης του καλλιτέχνη – το
τραγούδι είναι η τρυφερή ιστορία μιας μάνας που έφερε στον κόσμο το παιδί ενός
άγνωστου ανθρώπου της θάλασσας και το βάφτισε “Gesubambino” – «μικρό Ιησού») και θα συνέχιζα με το τόσο ανθρώπινο και αναπάντεχα εκ νέου επίκαιρο “Piazza Grande” – την σε πρώτο πρόσωπο εξομολόγηση ενός ανθρώπου που κοιμάται κάτω από τα αστέρια στα παγκάκια της μεγάλης πλατείας της πόλης। Από τη δεκαετία του 1970, αν δεν απατώμαι, προέρχεται το “La Sera dei Miracoli”, η «βραδιά των θαυμάτων», ένας ύμνος στη Ρώμη όπως πραγματικά είναι (κι όχι στο μύθο της), που για την περίσταση παρομοιάζεται με ένα πλοίο που "ίπταται" έχοντας για πανιά του χιλιάδες σεντόνια απλωμένα στα σπίτια της πόλης. Λίγο μετά ήρθε και το “L’anno che verrà”, διαχρονικό τραγούδι σε επιστολική μορφή για κάθε παραμονή Πρωτοχρονιάς, για τις ελπίδες και τα όνειρα (ακόμα και τα πιο τρελά) που αυτή η σημαδιακή μέρα επιτρέπει σε κάθε άνθρωπο। Στο “Anna e Marco” που, όπως είπα, τόσο ταιριαστά κι υπέροχα απέδωσαν και στα μέρη μας οι Κατσιμιχαίοι, οι προβολείς πέφτουν σε δυο νέους που, όπως τόσοι και τόσοι πριν και μετά από αυτούς, ζουν την καθημερινότητα της γειτονιάς τους και ονειρεύονται να αποδράσουν
πέρα από τον ορίζοντα του μικροκόσμου τους। Τέλος, όσο μου επιτρέπεται να βάλω αυτή τη λέξη σε μια τόσο μικρή αναδρομή, το 1986 έρχεται το “Caruso” – ένα τραγούδι-ύμνος στον μεγάλο τενόρο Ενρίκο Καρούζο και στους τελευταίους σπασμούς της ζωής του, όταν βαριά άρρωστος περίμενε το τέλος αγναντεύοντας τον υπέροχο κόλπο του Σορέντο κοντά στη Νάπολη… και τα φώτα από τις βάρκες του θύμιζαν τις νύχτες των θριάμβων του στην Αμερική… και η όψη μιας κοπέλας έκανε την αδύναμη πια καρδιά του να πεταρίσει για τελευταία φορά, τη θνήσκουσα φωνή του να τραγουδήσει σπαρακτικά: “Te voglio bene assai…” Ποιος ξέρει αν στις τελευταίες στιγμές του σήμερα το πρωί ο Lucio πρόλαβε να δει, όπως ο ίδιος έγραψε για τον Καρούζο, τη ζωή να φεύγει πίσω του σαν τον αφρό που αφήνει η έλικα της βάρκας στο θαλασσινό νερό। Το σίγουρο είναι ότι αυτός ο κυματισμός θα συνοδεύει νανουριστικά για πολλά χρόνια ακόμα όσους
γνώρισαν ή θα γνωρίσουν τις μουσικές του। Από τη μεριά μου νιώθω τυχερός που, ως βιαστικός και άγαρμπος ξένος, μπόρεσα να αποκρυπτογραφήσω κάτι, λιγοστό, από αυτό τον αφρό, που πορεύεται πια χωρίς τον καπετάνιο του στο μεγάλο ταξίδι του χρόνου.
Χ.Α.

Πρότυπο ηγέτη: Πέτρος Θέμελης στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, Τετάρτη 28.2.2012

Το όνομά του συνδεδεμένο πλέον με την αναγέννηση της περιοχής της Μεσσήνης, βάζει φωτιά χαράς και δέους σε όλη τη Μεσσηνία. Ξεκινώντας το 1986 έχει πετύχει ως σήμερα να καταστήσει την αρχαία Μεσσήνη τόπο ελκυστικό τόσο για τον επιστήμονα αρχαιολόγο όσο και για τον ντόπιο αρχαιογνώστη. Πώς να χωρέσουν 26 χρόνια αδιάλειπτης αναγεννητικής εργασίας σε μια διάλεξη 2 ωρών; Ο Πέτρος Θέμελης, θεμέλιο για το ΔΙΑΖΩΜΑ (Αντιπρόεδρός του), συνήρπασε, συγκλόνισε, συγκίνησε χθες το κοινό στην αίθουσα Δ. Μητρόπουλος του ΜΜΑ, ένα κοινό που δεν έκρυψε την καταγωγή του από τη Μεσσηνία (στην α΄ σειρά ο δήμαρχος Μεσσήνης, που απηύθυνε χαιρετισμό προς το κοινό, "είμαστε πολύ τυχεροί που έχουμε μαζί μας τον Πέτρο Θέμελη στον οποίον χρωστάμε πολλά - εάν ο δρόμος Μεσσήνης-αρχαίας Μεσσήνης παραδοθεί συν τον νέο δρόμο Αθήνας-Καλαμάτας, θα μπορείτε να έρχεσθε πολύ εύκολα και γρήγορα στην περιοχή μας, στην οποία θα χαρούμε να σας φιλοξενήσουμε"). Η τοπογράφηση της όλης περιοχής έγινε το 1986 με τη βοήθεια φοιτητών του ΕΜΠ.
Χρησιμοποιώντας Η/Υ με πολύ καλά συνδεδεμένες μεταξύ τους φωτογραφίες, ο αρχαιολόγος-ηγέτης έδειξε τον τόπο πριν και τον τόπο μετά και ένα ΄΄ααααα...΄΄ σχεδόν θα ακουγόταν μέσα από τα χείλη των θεατών με την ολική μεταμόρφωση του αρχαιολογικού χώρου. Οι λιθοσωροί έγιναν υλικό για στερεωτικές επεμβάσεις και αναστηλώσεις εντυπωσιακές. Τα μνημεία εκεί που σωριάζονταν συντετριμμένα πάνω στο χώμα αναστήθηκαν θαρρείς και ανυψώθηκαν πάνω από τα μάτια της έκπληξης του καθενός επισκέπτη, αποκτώντας υπόσταση και όσο κυλά ο χρόνος τείνοντας προς την αρχική τους μορφή. Και σκεφτείτε, είπε ο Π. Θ., στην αρχαία Μεσσήνη δουλεύουμε μόνο 25 χρόνια - πού να συγκριθεί αυτή η δουλειά με την Αρχαία Ολυμπία ή τους Δελφούς, όπου υπάρχει μια ιστορία 150 χρόνων;
Οι εκπλήξεις της βραδιάς διά στόματος Ιωάννη Μάνου, Σταύρου Μπένου και Πέτρου Θέμελη

Ι. Μάνος: Υποσχέθηκε εκδήλωση διά της οποίας θα ζωντανέψει το θέατρο του Διονύσου!

Σ. Μπένος: Ο Π.Θ. έχει 3 πρωτοφανή χαρακτηριστικά: α) συμφιλιώνει τους αρχαιολόγους με την ελληνική κοινωνία, β) είναι ένας υποδειγματικός μάνατζερ που γνωρίζει να κάνει αυτό που λέγεται ΄΄πολιτιστική διαχείριση΄΄, απορροφά πόρους και χρησιμοποιεί καινοτόμους μεθόδους - τι έκανε στην αρχαία Μεσσήνη; βρήκε 30 παιδιά-αγρότες της περιοχής και τους έκανε φύλακες του αρχαιολογικού χώρου που τον αγαπούν και τον διαφυλάττουν προσφέροντας τις υπηρεσίες τους, γ) είναι οπαδός της αντίληψης πως ΄΄ό,τι σκάβουμε δεν το σκάβουμε στην τύχη ώστε να αφήσουμε πίσω μας λάκκους με νερά, ό,τι σκάβουμε το σκάβουμε με την επίγνωση της αξίας του, με τα κατάλληλα μέσα ώστε να αναδυθεί πλούσιο υλικό και επίσης ό,τι σκάβουμε φροντίζουμε έπειτα να το αναστηλώσουμε΄΄. Δηλ. όχι στα σκάμματα και στους ερειπιώνες.
Μόνο οι αρχαιολόγοι ως συλλογικότητα έμειναν αδιάφθοροι στην ελληνική κοινωνία τα τελευταία χρόνια και δεν υπέστειλαν τη σημαία των αξιών τους παρά τις συνεχείς πιέσεις που δέχονταν από διάφορα συμφέροντα.
Η αγάπη μου για την αρχαιολογία ξεκίνησε από τότε που ήμουν μαθητής όταν κάποια μέρα ένας αρχαιοδίφης της περιοχής, ο μπαρμπα-Γιάννης ο Ταβουλαρέας με πήρε από το χέρι βλέποντας πως έχω πολλές απορίες και με ξενάγησε στο Κάστρο της Καλαμάτας.

Π. Θέμελης: Είναι η 2η φορά που ομιλώ για τη Μεσσήνη. Η 1η ήταν πριν από 10 χρόνια σε μιαν εκδήλωση για τις μακέτες ορισμένων αρχαίων θεάτρων. Τότε είχε προβληθεί και ένα ντοκιμαντέρ για την αρχαία Μεσσήνη με την αρωγή του Χ. Λαμπράκη στον οποίον αφιερώνω αυτή την ομιλία. Θα δούμε εικόνες του τόπου το 2002 όταν πετάξαμε με ελικόπτερο πάνω από την περιοχή για να κάνουμε μια σύγκριση με το σήμερα (σημ.: στην ΕΤ 1 είχε προβληθεί προ 2-3 ετών εκπομπή σχετική του Παρασκηνίου).

(Στη συνέχεια ο Π.Θ. αρχίζει να αναλύει τα μέρη του αρχαιολογικού αυτού τόπου και επιμέρους θέματα: τις περιγραφές του Παυσανία για την πόλη, το Ιερόν της Λιμνάτιδος Αρτέμιδος, την ίδρυση της πόλης τον 4ο αιώνα π.Χ. από τον Θηβαίο Επαμεινώνδα [369 π.Χ.] - η αρχαία Μεσσήνη αποτελεί πόλη ιδρυμένη τον αιώνα αυτόν όπως και η Μεγαλόπολη την οποία ίδρυσε και πάλι ο Επαμεινώνδας, την αρχαία Ιθώμη, την ιπποδάμεια πολεοδομία της, τον ανυπέρβλητο σπουδαιότατο γλύπτη Δαμοφώντα, που συνέδεσε τον κλασικισμό με το μπαρόκ και μιμήθηκε Φειδία και Πραξιτέλη, την περίφημη Αρκαδική Πύλη, την αγορά της πόλης, τον ναό της θεάς Μεσσάνας, το θησαυροφυλάκιο της πόλης νότια του ναού της Μεσσάνας, τον ενταφιασμό του Φιλοποίμενος Μεγαλοπολίτη της Αχαϊκής Συμπολιτείας το 183 π.Χ. στον ΄΄θησαυρό΄΄ της πόλης, τις 2 τράπεζες της αγοράς της πόλης, την θεά Ειλειθυία-θεά του τοκετού, τους Κουρήτες, τη Μονή Βουλκάνου όπου κάτω από τα θεμέλιά της βρίσκεται ο ναός του Δία Ιθωμάτα, το Ασκληπιείο όπου μέσα σε αυτό υπάρχει και ένα μικρό θέατρο, τις ανασκαφές στην περιοχή του Θεμιστοκλή Σοφούλη το 1895 και του Γ. Οικονόμου το 1926, την εντυπωσιακή ομολογουμένως ανάπλαση του Σταδίου της πόλης, τις Στοές του Γυμνασίου όπου για 3 χρόνια ασκούνταν εκεί η νεολαία της Μεσσήνης, το Τετρακιόνιο Πρόπυλο του Γυμνασίου, την τότε χρηματοδότηση από γυμνασίαρχους, το ότι βρέθηκαν εκεί θραύσματα από το παιχνίδι τρίλιζα που έπαιζαν οι έφηβοι, τους Αλεξανδρινούς γλύπτες που ήλθαν στη Μεσσήνη και συγκεκριμένα τον Απολλώνιο γιο του Ερμόδωρου και τον Δημήτριο, τον περίφημο Ερμή-ένα από τα ανευρεθέντα γλυπτά των παραπάνω, την εύρεση μοντέλων εργαστηρίου-ποδιών, χεριών κ.λπ. που χρησίμευαν για κατασκευή αγαλμάτων, το θέατρο, το Ιερό του Σεράπιδος και της Ίσιδος, τη χάραξη των κερκίδων επί του θεάτρου στο α΄ διάζωμα ΜΕ ΣΚΟΠΟ ΩΣ ΤΟ ΘΕΡΟΣ 2012 ΝΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΘΟΥΝ ΕΚΕΙ 2.000 ΛΙΘΙΝΑ ΚΑΘΙΣΜΑΤΑ που υπάρχουν και θα τοποθετηθούν, την ύπαρξη κινητής σκηνής [δωρητές της οι Ρωμαίοι] στο θέατρο που θυμίζει την περίπτωση του θεάτρου της Σπάρτης, την ιστορία του θεάτρου από τον 2ο αιώνα π.Χ. ως τον 3ο αιώνα μ.Χ. δηλαδή ως τους ρωμαϊκούς χρόνους, τα γλυπτά εντυπωσιακά ομολογουμένως που βρέθηκαν στις ανασκαφές του θεάτρου, το περίφημο άγαλμα της Ίσιδος Πελαγίας που κρατούσε το ιστίο ενός πλοίου, άγαλμα περίοπτο και δύσκολο στη σύνθεση, του οποίου έχουν βρεθεί κομμάτια από το ιστίο, τις εύπορες οικογένειες της τότε Μεσσήνης που είχαν επεκταθεί στην Καμπανία της Κάτω Ιταλίας-Σικελίας αποκτώντας πολλά αξιώματα επί των ρωμαϊκών χρόνων και μεγάλο βιος, το γεγονός ότι η αρχαία Μεσσήνη κατά την φάση της Pax Romana υπήρξε μια πόλη υψηλού επιπέδου, τα ταφικά μνημεία Κ1 Κ2 Κ3 που υπάρχουν στον χώρο και ειδικά το Κ3 που είχε στέγη που έμοιαζε με αντίσκηνο, την αναστήλωση του Μαυσωλείου νότια του Σταδίου, όπου ήταν τοποθετημένες σαρκοφάγοι μεγάλης και εύπορης οικογένειας της περιοχής τα ίχνη της οποίας οικογένειας χάνονται μετά το 200 μ.Χ., το γεγονός ότι η περιοχή σώθηκε, από την επιστημονική ομάδα Π.Θ., από όλους τους μεταλλοκυνηγούς της περιοχής που είχαν την τάση να βγάζουν από τους λίθους τα μέταλλα, σίδηρο και μόλυβδο, για την εκμετάλλευσή τους και να αφήνουν [ευτυχώς] τους λίθους στην περιοχή, την ασπιδοειδή εικόνα που τοποθετήθηκε στο αέτωμα του Μαυσωλείου, το γεγονός της κατάπτωσης της πόλης από τον 4ο αιώνα μ.Χ.: τα δημόσια οικοδομήματα εγκαταλείπονται, ένας φοβερός σεισμός το 365 μ.Χ. χαλάει και τη Μεσσήνη - ο σεισμός αυτός ήταν τόσο τρομερός που προκάλεσε συνέπειες-βλάβες και στην Κρήτη και στην... Κύπρο με επίκεντρο ανάμεσα στα 2 αυτά μεγαλονήσια, καθώς έχουν βρεθεί σημάδια των βλαβών του στο Καστέλλι και στην Ελεύθερνα, ο σεισμός έδωσε τη χαριστική βολή στην πόλη της αρχαίας Μεσσήνης, τις πρωτοβυζαντινές βασιλικές που έχουν βρεθεί στον χώρο και ειδικά τη βασιλική του θεάτρου όπου γύρω της υπάρχουν τάφοι, συστάδες τάφων, ενώ κάτω από αυτήν έχει βρεθεί ναός μονόπτερος, ρωμαϊκό κτήριο με ψηφιδωτά δάπεδα όπου σε ένα από αυτά εικονίζεται ο περίφημος Αττικός Ανήρ που συνδέεται με την θεά Μεσσάνα κ.λπ.)

Π. Θ.: Ζούμε μέρες που μπορούν να παραβληθούν σε δόξα ακόμη και με τις ένδοξες μέρες της αρχαίας Μεσσήνης ειδικά κατά τα ρωμαϊκά χρόνια, καθώς στο Στάδιο έχουν γίνει περίφημες εκδηλώσεις με συγκινητική συμμετοχή του κοινού, ντόπιων και ξένων.

Στο Μουσείο που υπάρχει στην περιοχή που ήταν δημιούργημα του Αναστάσιου Ορλάνδου, ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΑΠΟΘΗΚΕΥΜΕΝΑ ΣΤΑ ΥΠΟΓΕΙΑ ΤΟΥ 17.000 ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΚΑΙ 8.500 ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ. Έχουν βρεθεί νομίσματα π.χ. της εποχής του Αδριανού. Με έναν τέτοιο πλούτο το όραμά μας είναι η κατασκευή ενός μεγάλου τοπικού μουσείου. Για τη χωροθέτησή του και την ανέγερσή του πρέπει να γίνει ένας διεθνής διαγωνισμός. Έχουμε στα χέρια μας περίπου 350 στρέμματα γης που αγοράστηκαν από ντόπιους κατόπιν συμφωνιών μαζί τους και μέσα στον χώρο αυτόν μπορεί να στεγαστεί το νέο μεγάλο μουσείο της Αρχαίας Μεσσήνης. Προκειμένου να καταλήξουμε σε συμφωνία με τους ανθρώπους της περιοχής, κάναμε πολλά: καθορισμός τιμών ζωνών και αντικειμενικών αξιών με βάση το έδαφος, π.χ. άλλη είναι η τιμή του ξερικού αγρού κ.λπ. Δεν είμαστε υπέρ των απαλλοτριώσεων που αυξάνουν την αξία των αγροτεμαχίων.

Πετύχαμε πολλά με τη βοήθεια της τοπικής κοινωνίας, των πολιτικών, των νομαρχών, των δημάρχων κ.λπ. Λειτουργεί Εταιρεία Μεσσηνιακών Σπουδών που διαχειρίζεται τις ιδιωτικές δωρεές και χρηματικές προσφορές. Το έργο σίγουρα προχώρησε διότι απέφυγε την κρατική γραφειοκρατία. Ωστόσο, θα απορροφηθούν κονδύλια από το Δ΄ Χρηματοδοτικό Πρωτόκολλο (ΕΣΠΑ).

Μπορεί οιοσδήποτε από εσάς να έλθει να μας παρακολουθήσει την ώρα που σκάβουμε.

Συνεργαζόμαστε με ανθρώπους από όλον τον κόσμο.

Οι βασιλικές έχουν χτιστεί με υλικό οικοδομικό από τα αρχαία κτήρια.

Προκειμένου να αναστηλώσουμε ένα μνημείο μας βοηθούν οι αναπαραστάσεις και ειδικά τα φωτογραφικά ντοκουμέντα των αρχών του 20ού αιώνα. Το ίδιο το μνημείο μιλά συνήθως από μόνο του.

Ο Ασκληπιός εντάσσεται σε μια γενεαλογία που φτάνει ως το 2500 π.Χ. Ήταν βασιλεύς της Μεσσηνίας, πιο πολύ πολιτικός παρά ιατρός.

Η κοινωνία της αρχαίας πόλης ήταν συντηρητική. Το πολίτευμα ήταν τιμοκρατία και 10-15 μεγάλες οικογένειες είχαν στα χέρια τους τη γη και την πολιτική εξουσία.

Η Άρτεμις ονομάζεται Λιμνάτις από νερά λιμνάζοντα στην περιοχή. Ιερό ομώνυμο υπάρχει και στον Ταϋγετο αλλά την εκεί περιοχή την κατέλαβαν οι Λάκωνες.

Το οικοδομικό υλικό των μνημείων είναι αφενός ασβεστόλιθος και αφετέρου ψαμμίτης. Ο ψαμμίτης είναι ένα υλικό που επιχρίεται με μαρμαροκονία προκειμένου να μην έρχεται σε απευθείας επαφή με την ατμόσφαιρα, διότι αν συμβεί αυτό, λιώνει. Δεν βρήκαμε κανένα χρωματικό ίχνος πάνω στους ασβεστόλιθους που βρήκαμε από τις ανασκαφές.

Θέλουμε να συγκεντρωθούν οι αρχαιολόγοι της Μεσσηνίας και να μπορούν να δραστηριοποιηθούν ως ξεναγοί στη Μεσσήνη.

Η αγορά είναι ακόμη άσκαφτη.

Το μεσσηνιακό τείχος είχε περίμετρο γύρω στα 9,5 χλμ. αλλά μέσα στα τείχη ένα μεγάλο μέρος της γης ήταν αδόμητο.

Με τα υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος ο σύγχρονος άνθρωπος κάνει έναν διάλογο και τα μνημεία, οι πέτρες δεν είναι βωβά αντικείμενα, γεννώνται πολλές σημασίες και σύνθετα νοήματα από την προσέγγιση αυτή.

............................................................

Ήταν σκυμμένος πάνω από τις εικόνες και μιλούσε με μιαν άνεση ωσάν να κοιτούσε τα χέρια του. Στην εκπομπή του Παρασκηνίου θυμάμαι ότι είχε πει πως από μικρός είχε την αγάπη να παίζει με τα χώματα. Οι εικόνες του βίντεο δείχνουν εργάτες σκυμμένους επί ώρες πάνω από τους λάκκους να βγάζουν στο φως υπέροχα αγάλματα, να τα σκουπίζουν πόντο πόντο, να βρέχουν με νερό προσεκτικά τα ψηφιδωτά δάπεδα και το νερό να μαυρίζει δίπλα σε μια πλαστική λεκάνη. Σκέπτεσαι ότι κάτω από έναν επιστήμονα-ηγέτη υπάρχουν τόσοι πολλοί ανώνυμοι ήρωες δίχως τη συμβολή των οποίων τίποτε δεν θα μπορούσε να προχωρήσει. Και το βάρος από τις πέτρες ασήκωτο και οι ιμάντες πρέπει με ιερή ευλάβεια και προσοχή να σηκώσουν τα σπασμένα μέλη για να φτιάξουν το παζλ. Η ιστορία ανασυντίθεται. 26 χρόνια ένας άνθρωπος και οι συνεργάτες του χτένισαν σπιθαμή προς σπιθαμή αυτόν τον τόπο. Όταν ο αρχαιολόγος τον πρωτοείδε έμοιαζε με ένα πρωτόγονο χάλασμα, μια εγκαταλελειμμένη βλάβη - και τώρα στα μάτια όλων ανασταίνεται, όλοι κάνουν τα όνειρά τους και κάθε μέρα γεννά μέσα στο σκοτάδι του νου το θαύμα της επόμενης, με άλλα λόγια ο εργάτης, ο ξεναγός, ο επιστήμονας κοντεύει να γίνει αχόρταγος με την πρόοδο των εργασιών. Μας άνοιξε την όρεξη χθες το Διάζωμα. Μεταφερθήκαμε νοερά σε αυτό το μεγάλο πλάτωμα, σε αυτό το χαμηλό ισιάδι, όπου σε λίγον καιρό, σε ορισμένα χρόνια θα έχει τοποθετηθεί η στοά του γυμνασίου, θα έχει το θέατρο τα καθίσματά του, όσα κι αν μπορούν να εγκατασταθούν, θα έχει αλλάξει όψη και η αγορά και το στάδιο και το ταφικό μνημείο Κ3 όπως έχει ονομαστεί. Και αυτό το πώμα στο θησαυροφυλάκιο ποιαν ιδέα θα επιτρέπει να μετεωρίζεται στον νου του αδαή επισκέπτη; Πόσα στα αλήθεια κρύβουν αυτά τα άγια χώματα; Πόσες ιστορικές μεταβολές έχουν γνωρίσει; Ως και ο Γάλλος Μαιζόν το 1828 έφερε επιστημονικό συνεργείο και πάτησε πάνω τους. Και αυτός ο οραματιστής αρχαιολόγος, αυτός ο μεγάλος Έλλην, το ίδιο μεγάλος όπως και ο ιδρυτής αυτού του δραστήριου και εκλεκτού σωματείου, άραγε με ποιο περίοπτο άγαλμα μπορεί να παραβληθεί; Η μορφή του παρά το φαινομενικά χαμηλό ύψος της πρέπει να ξεπερνά τα 3,5 μέτρα, δηλαδή σίγουρα ξεπερνά το άγαλμα του γιγαντόσωμου ροπαλοφόρου Ηρακλή. Το πνεύμα του επιστήμονα είναι μια μακέτα της ελληνικής επικράτειας, όπου συναιρούνται τόποι, ήρωες, θεοί, παραδόσεις. Τέρας αρχαιολογικών γνώσεων, μυαλό-ξουράφι και χέρι-νυστέρι, κάνει πάντα μια επιτυχημένη εγχείρηση στα έγκατα της ελληνικής γης για να ξυπνήσει τις γενιές των κοιμισμένων Νεοελλήνων που μένουν αποβλακωμένοι με τα αναμασήματα της παροντικής κρίσης. Κρίση η αρχαιογνωσία δεν γνωρίζει. Και όποιος θέλει να σκάψει βαθιά τον τόπο του, να τον μελετήσει σχολαστικά, να κοιτάξει στο φως τον πηλό, το σκονισμένο νόμισμα, το χάλκινο καλλιτέχνημα, το βαρύ άγαλμα, όποιος θέλει να βάλει τη ζωή του σε μια συνεχή περιπέτεια αναμέτρησης με την απύθμενη γνώση του παρελθόντος, ξεχνά κάθε είδους προπαγάνδα περί κρίσης. Αυτά δε τα θαύματα τύπου Θέμελη δεν θέλουν μόνο χρήματα, θέλουν προπάντων γνώση και υψηλό φρόνημα, αγάπη για την Ελλάδα και ψυχή ακέραια, ήθος άμεμπτο. Αυτά τα θαύματα τα αγαπά και ο Θεός και οι θεοί και η επιστημονική τύχη, αλλά τίποτε δεν γίνεται χωρίς αυτοθυσία και άγρυπνη εποπτεία. Από το πιο μικρό ως το πιο μεγάλο, από την κορφή ως τα νύχια, όλα ελέγχονται και από όλα αντλείται γνώση. Όλα συγκρίνονται και όλα συναποτελούν την ενότητα του χώρου και του χρόνου, που ποτέ δεν θα καταστεί δυνατόν να ταυτιστεί με την χαμένη της ταυτότητα. Για έναν τέτοιο αγώνα, του Πέτρου Θέμελη και των θεμελιακών του συνεργατών, δεν λέγεται μόνο το ευχαριστώ - λέγεται και το συγγνώμη - που δεν γνώριζα ώστε να μπορέσω και εγώ να σηκώσω ένα πετραδάκι έστω από την ιερή γη των προγόνων, λέγεται και το λυπάμαι, που εδώ και 26 χρόνια έχασα το μακρύ αυτό χρονικό ενός πολέμου με το παρελθόν, την θαμμένη ύλη, τις αναστολές και τα εμπόδια που προβάλλει πολλάκις η ίδια η ανθρώπινη φύση, αυτή που ερευνητική και ακάματη μπορεί να ξεκινήσει από τα κτερίσματα ενός τάφου και να ανέβει ως την κορφή ενός λόφου για να συναντήσει έναν βωμό, ένα ιερό.

Η χθεσινή διάλεξη του Πέτρου Θέμελη μάς θέτει ένα ερώτημα-κόλαφο: μα καλά πώς ξοδεύετε, σεις Νεοέλληνες, τον χρόνο σας; με ποιες ασχολίες χωρίς κατάλοιπα, με ποιες μέριμνες χωρίς απολειφάδια, με ποιες συνήθειες χωρίς μελλοντικό αντίκρισμα; και, πώς, σεις Νεοέλληνες, ξοδεύετε το χρήμα σας, με ποιες επιλογές χωρίς δόξα, με ποιες αγορές χωρίς κλέος, με ποιες επενδύσεις χωρίς ιστορικό όφελος; Πόσο πολύ σας τρώγει η δύναμη του Εγώ σας ώστε να αγνοείτε τους αγώνες τους καλούς για την πρόοδο του Εμείς;

Ξυπνήστε, Νεοέλληνες, ξυπνήστε όπως ξυπνούν από τον αιώνιο ύπνο τους τα αγάλματα και ζουν μια δεύτερη ή μια τρίτη ζωή τους. Ξυπνήστε όπως θα ξυπνούσατε στον φοβερό σεισμό του 365 μ.Χ. για να σβήσετε από μπροστά σας τις πλάνες των παραστάσεων και των άδοξων και μάταιων ναρκισσιστικών επιδείξεων. Τώρα που ζωντανεύουν τόσες λησμονημένες μα ένδοξες μορφές, εσείς πού βρίσκεστε για να τις υποδεχθείτε;

ΤΟ ΔΙΑΖΩΜΑ ΜΑΣ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙ ΓΙΑ ΝΑ ΠΙΑΣΟΥΜΕ ΘΕΣΗ - Η ΦΩΝΗ ΜΑΣ ΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΙΕΡΟ ΧΩΡΟ ΘΑ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑΣ ΜΕΤΑΝΟΗΜΕΝΟΣ ΑΝΤΙΛΑΛΟΣ ΠΟΥ ΕΣΤΩ ΚΑΙ ΑΡΓΑ ΘΑ ΑΝΤΙΛΗΦΘΕΙ ΠΩΣ ΣΕ ΕΝΑ ΘΑΥΜΑ ΟΛΟΙ ΧΩΡΟΥΜΕ, ΚΑΘΩΣ ΟΙ ΛΑΜΨΕΙΣ ΤΗΣ ΔΟΞΑΣ ΧΥΝΟΝΤΑΙ ΠΑΝΩ ΜΑΣ ΚΑΙ ΑΡΠΑΖΟΥΜΕ ΦΩΤΙΑ, ΜΑΝΙΚΟΙ ΓΙΝΟΜΑΣΤΕ ΜΕ ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΠΟΥ ΜΑΣ ΑΦΗΝΟΥΝ ΑΝΑΥΔΟΥΣ.

Τα μνημεία έτσι είναι και μια φανταστική επιστροφή: ένας ονειρεμένος γυρισμός στην παιδική μας ηλικία οπότε μέναμε άναυδοι από τις δημιουργίες θεών και ανθρώπων. Οπότε κάποιος άσημος πια ξεναγός, ίσως με το όνομα Ταβουλαρέας, σκιτσάριζε μέσα μας εν αγνοία μας το σχέδιο κάποιας μελλοντικής μας φιλοδοξίας, ένα σκαρίφημα της μέλλουσας ζωής μας. Μάντης, προφήτης, καθοδηγητής, μύστης, ένας μικρός θεός που μάς έδωσε στην τρυφερή μας ηλικία ένα κερί για να περπατήσουμε κάποτε στο μέλλον στο σκοτεινό μονοπάτι της αρχαίας γνώσης, μέσα από αγκάθια, πέτρες κοφτερές και θαμμένα οστά.

ΠΕΤΡΟΣ ΧΡΙΣΤΟΦΙΛΙΔΗΣ