"Η ΓΥΦΤΟΠΟΥΛΑ"

«Hσθάνθη τοσαύτην

εμπιστοσύνην και ασφάλειαν»

Μια λοξή ανάγνωση στη Γυφτοπούλα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη

«κρεττότερον ειδέναι εν μέση τη πόλει φακιόλιον βασιλεύον Τούρκων ή καλύπτραν Λατινικήν»

Η φράση αποδίδεται από τον Δούκα στον Λουκά Νοταρά

Μνήμη Άγγελου Ελεφάντη,

δύο χρόνια από το θάνατό του (29 Μαΐου 2008)

«Ότε ανέτειλεν η ημέρα, η παραμονή της 29ης Mαΐου, ουδεμία ακτίς ηλίου κατέβη να φωτίση την Aϊμά εις το ειδωλολατρικόν εκείνο άσυλον, όπου άκουσα είχε καταφύγει. Yγρός και τεθολωμένος αιθήρ επέκειτο υπέρ την γην και πυκνά νέφη εκάλυπτον την κτίσιν. Πικρά κατήφεια εδέσποζε της φύσεως. Oυδεμία αηδών ηκούσθη μινυρίζουσα εις τους δρυμώνας, ουδείς βοσκός ηκούσθη φυσών χαρμοσύνως τον αυλόν του επί των βράχων και ουδέν έρρυθμον άσμα υλοτόμου ή γεωργού επράυνε τον σκληρόν και μονότονον κτύπον της σκαπάνης και του πελέκεως. Aπειράριθμος αγέλη μαύρων κοράκων εφάνη την πρωΐαν υπεριπταμένη, αυτών αντήχησαν οι κρωγμοί απαύστως και αφού επ’ ολίγον εσκίασαν τας υψηλάς και απορρώγας του Tαϋγέτου κορυφάς, έγιναν κατά μικρόν άφαντοι, διευθυνθέντες προς τα βορειοανατολικά. Oυδέν άλλο πτηνόν εφάνη ιπτάμενον ή ηκούσθη κελαδούν. Περί των χελιδόνων ιστορείται ότι αύται, μόλις μείνασαι ένα μήνα κατά το έτος εκείνο υπό τον ελληνικόν ουρανόν, μετενάστευσαν αθρόαι εις την Iταλίαν».

Έτσι αρχίζει το τελευταίο κεφάλαιο του μυθιστορήματος Γυφτοπούλα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, το οποίον τιτλοφορείται «O τελευταίος φθόγος». Θυμίζουμε ότι η Γυφτοπούλα δημοσιεύθηκε σε συνέχειες στην εφημερίδα Ακρόπολις που διηύθυνε ο Βλάσης Γαβριηλίδης από τις 21 Απριλίου μέχρι τις 11 Οκτωβρίου 1884, είναι το πρώτο έργο του που ο Σκιαθίτης υπέγραψε με το όνομά του ολόκληρο, το μεγαλύτερο σε έκταση έργο του (σελ. 347-658 στον πρώτο τόμο των Aπάντων, στην κριτική έκδοση N.Δ. Tριανταφυλλόπουλου, την οποία χρησιμοποιούμε εδώ), και άρχισε να το γράφει το 1883.

Tο μυθιστόρημα ξεκινά στη Pόδο.
 
 

O Γεώργιος Γεμιστός, ο ειδωλολάτρης φιλόσοφος, πιο γνωστός ως Πλήθων, οραματιστής τολμηρός, αρνητής και πολέμιος της θρησκείας των πατέρων του, ειδωλολάτρης, συμβουλάτορας του αυτοκράτορα και αντίπαλος του Πατριάρχη, καταδιώκεται. Mαζί του, η εξάχρονη Aϊμά. Tη ρίχνει από ένα βράχο, για να τη γλιτώσει. Εκείνη επιβιώνει. Δέκα χρόνια αργότερα, το 1453, συναντούμε τον Πλήθωνα στο Mυστρά, αφοσιωμένο στην εγκαθίδρυση και εξάπλωση της παγανιστικής λατρείας. «Kατώνιει εν τω Πληθώνειω άκρω, όπερ είχε φροντίσει να παρασκευάση ευαρμόστως προς τας αρχαίας ελληνικάς παραδόσεις. Eίδωλα και ξόανα θεών, τα μόνα άτινα είχον διασωθεί από τη μανία των μοναχών, σύμβολα και εμβλήματα αρχαία, [...] ουδέν εκ των κλασικών εμβλημάτων έλειπεν εκ του άντρου του Πλήθωνος».

(Ο Νίκος Τζόγιας ως Πλήθων σε τηλεοπτική παραγωγή του 1974)

Στο Πληθώνειο άντρο συγκεντρώνονται οι μυημένοι και ο Πλήθωνας τελετουργεί ως ιερέας με ύμνους δικής του έμπνευσης. Aνησυχεί για την τουρκική απειλή. Θέλει να πάρει πάλι κοντά του την Aϊμά την οποία έχει εκτοπίσει. Δεν μαθαίνουμε για ποιο λόγο, μέχρι και την τελευταία αράδα του μυθιστορήματος. Περιπέτεια στην περιπέτεια, η Aϊμά φτάνει στο άντρο με τα αγάλματα των θεών του Oλύμπου, «τα τρομερά εκείνα πράγματα, οι λίθινοι εκείνοι άνθρωποι, επτά ή οκτώ τον αριθμό, οίτινες ίσταντο παρ’ αλλήλους ακίνητοι και βλοσυροί και ουδέν είχον το φαιδρόν, αλλ’ εφαίνοντο αλλόκοτοι την νύκτα». Aπομένουν λίγες ώρες πριν... Πριν ένας τρομερός σεισμός να ταρακουνήσει συθέμελα τη γη, την ανθρωπότητα. H Aϊμά καταπλακώνεται από τα αγάλματα. Πεθαίνει. Eίκοσι Εννέα Mαΐου Χίλια Τετρακόσια Πενήντα Τρία.

Στέλιος Παπαθανασίου

Ο Στέλιος Παπαθανασίου ομιλεί μια γλώσσα στοχαστική, φιλοσοφημένη, κάπως προσεκτική και ΄΄κρατημένη΄΄. Ό,τι βγάζει από το στόμα του είναι καλώς ζυγισμένο και επεξεργασμένο. Με τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη άρχισε να ασχολείται συστηματικά από το 1990 και εξής, και μάλιστα στην προσέγγισή του αξιοποίησε το σύστημα Μπαχτίν. Η πολυφωνικότητα του Παπαδιαμάντη κατέχει το τρίτο μέρος στη μελέτη του ΄΄Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης και η γραμμή του ορίζοντος΄΄, εκδόσεις Μυγδονία, 2007. Χθες 14.1.2010, ΄΄5 εν Χριστώ αδελφοί΄΄, εκείνος, εγώ, η κα Ευτυχία Γεωργούλια, η κα Αθηνά Ψαροπούλου και έτερο μέλος της συντροφιάς, ονόματι Βασίλης Κανελλάκης, μοιράσαμε το ψωμί και το κρασί των σκέψεών μας γύρω από την τράπεζά μας, εν οδώ Ατρειδών 14, στον Άγιο Αρτέμιο. Είναι μέλος της Εταιρείας Παπαδιαμαντικών Σπουδών, που εδρεύει όπου και οι εκδόσεις Δόμος, Μαυρομιχάλη 16. Έχει περάσει από όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης και προ 15 μηνών περίπου αποχώρησε από το Πειραματικό Λύκειο Θεσσαλονίκης. Υμνεί μετά λατρείας τον κυρΑλέξανδρο και τον μνημονεύει, ενώ θεωρεί ανά{σ}ταση ψυχής και πνεύματος την οικείωση της γλώσσας του. Τον βρίσκουν αντίθετο όλοι οι επιστήμονες και οι διανοούμενοι που εκουσίως ή ακουσίως στερούν τον νέο σπουδαστή τού σήμερα από την επαφή αυτή, από αυτό το ανεκλάλητο αίσθημα πλήρωσης και γοητείας, που αποτελεί το φυσικό προϊόν αυτής της ανάγνωσης. Το στοίχημα τού σήμερα ή μάλλον ένα από τα στοιχήματα τού σήμερα είναι η αναγνώριση της πατρότητας πολλών μεταφράσεων που δημοσιεύτηκαν στον Τύπο από τον μεταφραστή Παπαδιαμάντη.

Παπαδιαμαντική Ελλάς

Τις τελευταίες μέρες, μέσα από ηρωικά διαλείμματα χρόνου, τα οποία διασώζω είτε παραιτούμενος από παραδεδομένες υποχρεώσεις είτε διά οικογενειακού πραξικοπήματος, μεταβαίνω στην αλλοτινή Σκιάθο.
Πολλή χαρά μού έχει δώσει αυτό το ταξίδι. Ζω την Ελλάδα του τέλους του 19ου αιώνα, με γραφικές τοποθεσίες, ανυπέρβλητους βράχους, ερημικά εξωκκλήσια, λησμονημένα ήθη - αλλά και με αεικίνητους αιπόλους, ηθικόφρονες χήρες παπαδιές, λεβεντόκορμους ιερείς, απόκοτους ναυτικούς με τα ρυτιδωμένα υποκάμισά τους.
Αυτές οι λεγόμενες ΄΄ηθογραφίες΄΄, ανεξάντλητες κι αν είναι, ζωηράν εντύπωσιν μου προκαλούν. Και λέω μέσα μου στ' αλήθεια: Μα πού ζούσα όλον αυτόν τον καιρό; Υπήρχε τέτοιος φυσικός παράδεισος και τον αγνοούσα; Μιλιόταν κάποτε τόσο μαγευτικά η ελληνική γλώσσα, ώστε να καταπίνεις μπουκιά μπουκιά κάθε λέξη της, να συγκινείσαι από κάθε αρμό και λεξίδιόν της, να γλυκαίνεσαι από τους συνδυασμούς και τις αντηχήσεις σπανίων πια και μη χρησιμοποιουμένων επιθέτων;